Қазақстанда киберқылмыс жаңа, өте күрделі деңгейге жетті. Алаяқтар бұрын «банк қауіпсіздігінен» келетін қарапайым қоңырауларды пайдаланса, бүгінде олар нейрондық желілерді, нөмірлерді бұрмалауды және психологиялық манипуляцияны пайдаланады. Бұл алаяқтар азаматтардың шоттарынан күн сайын миллиардтаған теңге ұрлайды, бұл оларды тек жинақтарын тапсыруға ғана емес, сонымен қатар миллиондаған несие алуға мәжбүр етеді.
Қазақстандықтар ең көп таралған алаяқтыққа қандай?
«ҰҚК», «полиция» немесе «Ұлттық банктен» келетін қоңыраулар
Бұл ең агрессивті схема. Алаяқтар нөмірлерді бұрмалау үшін арнайы бағдарламалық жасақтаманы пайдаланады, сондықтан қызметтік учаскенің немесе мемлекеттік мекеменің нақты нөмірі смартфон экранында пайда болуы мүмкін. Жалған офицер азаматқа «қазір терроризмді қаржыландыру үшін ірі несие өңделуде» деп қатаң хабарлайды. Зардап шегуші ақпаратты жарияламағаны үшін қылмыстық жазалармен қорқытылады және қаражатты «қауіпсіз шотқа» аударуға немесе өтінімді болдырмау үшін «қарсы несие» алуға мәжбүр болады.
Deepfakes көмегімен жалған бейне қоңыраулар
Жаңа үрдіс — жасанды интеллектті пайдалану. Алаяқтар WhatsApp немесе Telegram аккаунтын бұзып, иесінің суретін немесе бейнесін түсіріп, байланыстарына қысқа бейне хабарлама жасайды. Көрнекі және дауыстық тұрғыдан алғанда, бұл нағыз туыс, дос немесе тіпті бастық («бастық») сияқты естіледі, картаға шұғыл түрде 50 000 немесе 100 000 теңге аударуды сұрайды. Сенім факторына байланысты адамдар ешқандай сұрақ қоймай ақша аударады.
«SIM картасын ауыстыру» және «медициналық деректерді жаңарту»
Алаяқтар ұялы байланыс операторының қызметкерлері болып көрініп, қоңырау шалып, сіздің SIM картаңыздың мерзімі бітуге жақын екенін айтады. «Жаңарту» үшін олар SMS-тен код сұрайды. Тағы бір нұсқа — «емханадан» кеуде қуысының рентгенін түсіруді немесе Damumed жүйесіндегі ақпаратыңызды жаңартуды ұсынатын қоңырау. Шын мәнінде, бұл код оларға сіздің eGov порталындағы, банк қосымшаңыздағы жеке аккаунтыңызға кіруге мүмкіндік береді немесе SMS хабарламаларды жіберуге мүмкіндік береді.
Өзіңізді және жақындарыңызды қалай қорғауға болады?
Негізгі ережені есте сақтаңыз: банк, полиция немесе Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қызметкерлері ешқашан WhatsApp арқылы қоңырау шалмайды, SMS арқылы құпия сөздерді сұрамайды немесе сізден үшінші тарап шоттарына ақша аударуды сұрамайды. Егер сізге күдікті қоңырау шалынса, дереу телефонды қойып, ұйымға оның ресми нөмірі бойынша қайта қоңырау шалыңыз. Қажет болған жағдайда заңгерге хабарласыңыз. Егде жастағы туыстарыңызға бұл схемалар туралы үнемі еске салып отырыңыз — олар мобильді қылмыскерлер үшін ең осал нысана болып қала береді.